WILLEMSTAD – Op Santana Kolebra Bèrdè liggen mensen begraven van wie de namen, levens en verhalen voor een groot deel uit het collectieve geheugen zijn verdwenen. De historische begraafplaats in Willemstad stond lang bekend als het ‘kerkhof van de schande’, een plek waar arme Afro-Curaçaoënaars, ongedoopten en anderen die in de koloniale samenleving weinig aanzien genoten hun laatste rustplaats kregen.
Rond de herdenking van 1 juli verschijnt een nieuwe studie van voormalig huisarts, historicus en publicist Nizaar Makdoembaks. Zijn boek Santana Kolebra Bèrdè beschrijft de geschiedenis van de begraafplaats en probeert tegelijk de mensen achter de anonieme graven opnieuw een plaats te geven in de geschiedenis van Curaçao.
De Stichting Eerherstel Nazaten Slaafgemaakten Santana Kolebra Bèrdè organiseert op die dag ook een herdenking voor de Afro-Curaçaoënaars die op de begraafplaats anoniem zijn begraven. Daarmee krijgt een plek die lange tijd vooral met uitsluiting en schaamte werd verbonden, een andere betekenis: die van herinnering, waardigheid en eerherstel.
Geschiedenis
De geschiedenis van Santana Kolebra Bèrdè gaat terug tot de achttiende eeuw. Het terrein was eerst een plantage en later een cultuurtuin. Vanaf 1929 kreeg het de functie van openbare begraafplaats. Juist die overgang zegt veel over de sociale verhoudingen van die tijd. Niet iedereen kreeg dezelfde plaats in leven of dood. Voor veel mensen die aan de rand van de maatschappij stonden, werd Santana Kolebra Bèrdè de plek waar zij werden begraven zonder dat hun levensverhaal werd vastgelegd of publiek herinnerd.
Makdoembaks beperkt zich in zijn studie niet tot de ontwikkeling van het terrein tussen 1758 en 2026. Hij verbindt de geschiedenis van de begraafplaats aan bredere vragen over de doorwerking van het koloniale verleden. Wie krijgt een naam in de geschiedenis? Wie wordt herdacht? En wie verdwijnt uit beeld, zelfs wanneer hun graf nog bestaat?
Aprilmoorden
Een belangrijk hoofdstuk vormt de tragedie van de Aprilmoorden van 20 april 1942. Tijdens een staking kwamen Chinese zeelieden om het leven. Die gebeurtenis bleef volgens de boekbespreking jarenlang onderbelicht. Door inspanningen van de Stichting Eerherstel Oorlogsslachtoffers Curaçao en andere betrokkenen kwam de geschiedenis opnieuw onder de aandacht. In 2012 erkende de Curaçaose regering de slachtoffers officieel en werd de begraafplaats uitgeroepen tot nationaal monument.
Ook Helmin Wiels krijgt in het boek een plaats. Hij vroeg gedurende jaren aandacht voor Santana Kolebra Bèrdè en voor de mensen die daar zonder bekend verhaal terechtkwamen. Voor Wiels ging die strijd niet alleen over geschiedenis, maar over waardigheid en zelfrespect. Erkenning van het verleden was voor hem verbonden met de vraag hoe een samenleving naar zichzelf kijkt en welke plaats zij geeft aan mensen die lang onzichtbaar bleven.
Opnieuw kijken
Die gedachte klinkt ook door in het werk van Makdoembaks. Santana Kolebra Bèrdè is geen boek dat uitsluitend over graven, stenen en jaartallen gaat. Het gaat over een samenleving die opnieuw kijkt naar wie zij heeft vergeten. Over mensen die geen standbeeld kregen, geen straatnaam dragen en soms zelfs geen herkenbare grafsteen hebben, maar wel deel uitmaken van de geschiedenis van Curaçao.
De herdenking op 1 juli plaatst die geschiedenis in het heden. Op een eiland waar de discussie over koloniale erfenissen, identiteit en erkenning steeds nadrukkelijker wordt gevoerd, krijgt Santana Kolebra Bèrdè daarmee een betekenis die verder reikt dan de begraafplaats zelf. Het is een plek waar het verleden niet alleen wordt bewaard, maar ook opnieuw wordt verteld.
